Útilegumaðurinn

Bakgrunnur

Saga og bakgrunnur

Hugmyndin um 'útilegumenn' er djúpt rótgróin í íslenskri sögu og þjóðsögum, sem nær aftur til víkingaaldar og þjóðveldisaldar. Einstaklingar sem lýstir voru útlaga voru reknir úr samfélaginu, sviptir réttindum sínum og neyddir til að lifa af í afskekktri og harðgerðri óbyggðinni, oft á óbyggðu hálendinu. Þessar persónur, hvort sem þær voru glæpamenn, fórnarlömb óréttlætis eða einfaldlega þeir sem brutu lög, urðu goðsagnakenndar fyrir ótrúlega seiglu sína, útsjónarsemi og getu til að þola erfiðar aðstæður. Sögur af hugviti þeirra við að finna skjól, mat og forðast handtöku eru mikilvægur hluti af munnlegri hefð og rituðum sögum Íslands. Þetta sérstaka listaverk, 'Útilegumaðurinn', felur í sér þessar öflugu sögulegu og goðsagnakenndu frásagnir. Myndhöggvarinn sýnir mann, barn og kind sem endurspeglar þær þrengingar og einangrun sem oft fylgdu lífi útlaga, þar sem fjölskylda og grunnframfærsla voru mikilvægust. Það þjónar sem nútímaleg listræn túlkun sem tengir samtíma gesti við þessar fornu sögur um lifun og mannsandann á bakgrunni dramatískra landslaga Íslands. Hins vegar er rétt að benda á að þrátt fyrir áhrifamikla eðli listaverksins og skýra tengingu þess við íslenskar þjóðsögur, er ekki víða að finna ítarlega sögulega skjalfestingu eða sérstakar upplýsingar um gerð, listamann eða nákvæma vígslu *þessarar tilteknu höggmyndar á gefnum hnitum* í rótgrónum íslenskum sögulegum, landfræðilegum eða menningarlegum gagnagrunnum. Gestir eru hvattir til að meta verkið sem samtímalegt listrænt heiður til tímalauss íslensks þema, jafnvel þótt sérstakur uppruni þess sé minna formlega skráður.

Útilegumaðurinn er kraftmikið opinbert listaverk staðsett á Norðurlandi, sem býður upp á sjónræna leið inn í ríkar þjóðsögur og sögu landsins. Sjálf höggmyndin er sláandi framsetning: sterkur, skeggjaður maður, klæddur einföldum klæðum, ber ungt barn á öxlum sér, á meðan kind stendur trúfast við fætur hans. Hann heldur á staf, sem gefur til kynna langa ferð eða líf á flakki. Dökkir, jarðbundnir tónar listaverksins og traust samsetning þess vekja upp tilfinningu fyrir styrk, erfiðleikum og þrautseigju gegn náttúruöflunum. Þetta listaverk er ljóðrænt tákn um 'útilegumenn' – útlaga í íslenskri sögu og þjóðsögum. Þessir einstaklingar, sem voru reknir úr samfélaginu af ýmsum ástæðum, voru dæmdir til að lifa í miskunnarlausri óbyggðinni, oft á miðhálendinu. Sögur þeirra, líkt og saga Fjalla-Eyvindar, eru frásagnir um ótrúlega seiglu, kænsku og lifun gegn ströngu íslenskri náttúru. Stytta fangar þennan kjarna, sem sýnir ekki aðeins einstakling, heldur sjálfan anda þrautseigju sem skilgreinir þessar goðsagnakenndu persónur. Þó að listaverkið sé óneitanlega grípandi og sjónrænt ríkt, er mikilvægt að hafa í huga að sérstök söguleg skjalfesting eða ítarleg frásögn um *þessa tilteknu höggmynd* á gefnum hnitum (65.6772651, -18.0928936) finnst ekki auðveldlega í áberandi íslenskum sögulegum, landfræðilegum eða menningarlegum gagnagrunnum. Þetta bendir til þess að um sé að ræða nýlegri uppsetningu eða verk sem uppruni er ekki enn víða skráður í opinberum heimildum. Engu að síður auðgar nærvera þess menningarlandslag Norðurlands og býður gestum að íhuga djúpar sögulegar rætur útlaga sagna og óþrjótandi mannsandans.