Stóra Grábrók

Bakgrunnur

Saga og bakgrunnur

Stóra Grábrók er áberandi gjallgígur, hluti af eldgjá sem tilheyrir Ljósufjallakerfinu á Vesturlandi. Myndun hans, ásamt nærliggjandi Grábrókarhrauni, er talin hafa átt sér stað fyrir um 3.400 til 4.000 árum síðan. Þetta sprengigos kastaði frá sér eldfjallabrotum sem söfnuðust saman og mynduðu hinn sérstaka gjallgíg sem við sjáum í dag, um 170 metra háan. Hið mikla hraunflæði sem myndaðist í þessu gosi náði yfir um það bil 7 km² svæði og var að meðaltali 20 metrar á þykkt, og breytti staðbundnu landslagi grundvallaratriðum. Eitt mikilvægt afleiðing Grábrókarhraunsins var samspil þess við Norðurá. Hraunið stíflaði ána á áhrifaríkan hátt, sem leiddi til myndunar hins fagra Hreðavatns, sem er áberandi kennileiti á svæðinu. Til að viðurkenna einstaka jarðfræðilega eiginleika þess og mikilvægi varðveislu þess, voru Stóra Grábrók og nærliggjandi hraun formlega friðlýst sem náttúruvætti árið 1962. Í dag stendur það sem aðgengilegt og vel varðveitt dæmi um kraftmikla eldfjallasögu Íslands, sem býður gestum upp á beina tengingu við þau öfl sem mótuðu þetta unga land.

Stóra Grábrók er merkilegur gjallgígur staðsettur á Vesturlandi, norðaustur af Hreðavatni, nálægt háskólaþorpinu Bifröst. Sem stærsti af þremur gígum á stuttri eldgjá, er hann hluti af víðfeðmu Ljósufjallakerfinu. Þetta vel varðveitta jarðfræðilega undur myndaðist fyrir um 3.400 til 4.000 árum síðan í sprengigosi sem einnig skapaði Grábrókarhraunið, sem nær yfir um 7 km² svæði. Þetta forna hraunflæði átti jafnvel þátt í að móta landslagið með því að stífla Norðurá, sem leiddi til myndunar hins fagra Hreðavatns. Síðan 1962 hafa Stóra Grábrók og hraunin í kring verið friðlýst sem náttúruvætti, til að viðurkenna mikilvægi þeirra jarðfræðilega og náttúrufegurð. Gígurinn er um 170 metrar á hæð og býður upp á auðvelda gönguferð. Vel viðhaldið stígur, sem sést á myndinni, liggur upp á toppinn og veitir gestum yfirgripsmikla ferð um eldfjallalandslag. Frá tindinum er útsýnið stórkostlegt og nær yfir mosavaxin hraun, kyrrlátt Hreðavatnið og hrjóstrugar, fjarlægar fjallstoppar, þar á meðal hið táknræna Baulu. Þetta er kjörinn staður fyrir náttúruunnendur, ljósmyndara og alla sem vilja upplifa einstaka eldfjallajarðfræði Íslands af eigin raun.