Skrúður

Background

History & Background

Saga Skrúðs er djúpt samofin lífi fyrstu íbúa Austurlands. Merkasti sögulegi eiginleiki eyjarinnar er Skrúðshellir, risastór sjávarhellir sem veitti mikilvægt skjól fyrir „vermenn“ eða árstíðabundna fiskimenn sem reru út til eyjarinnar til að fiska. Þessir fiskimenn nýttu sér víðáttumikinn hellinn, með háum loftum og víðum veggjum, sem tímabundna bækistöð, sem vitnar um hugvitssemina sem þurfti til að dafna í þessu krefjandi umhverfi. Fyrir utan fiskveiðar voru grasi grónar hlíðar eyjarinnar einnig notaðar af bændum sem beitiland fyrir búfé þeirra, sem undirstrikar óvænta frjósemi eyjarinnar þrátt fyrir einangraða, grýtta náttúru hennar. Þessi tvíþætta notkun Skrúðs, bæði til fiskveiða og búskapar, undirstrikar mikilvægt efnahagslegt hlutverk hennar fyrir samfélögin við Fáskrúðsfjörð á fyrri öldum. Menningarlega séð skipar Skrúður mikilvægan sess í íslenskum þjóðsögum. Hún er miðlægur staður í hinni vinsælu sögu um þrjá risabræður, en einn bróðir á að hafa búið í Skrúðshelli. Talið var að bræður hans hafi búið á Skrúðskambi og Papey, og sögurnar segja frá getu þeirra til að kallast á yfir hafið. Þessi ríka munnlega hefð bætir við dulrænum þýðingu eyjarinnar og tengir líkamlega glæsileika hennar við hugmyndaríkan heim íslenskra goðsagna og þjóðsagna.

Skrúður er tignarleg, grasi gróin klettaeyja sem rís upp úr dimmum, oft rólegum sjó við mynni Fáskrúðsfjarðar á Austurlandi. Sjónrænt er hún stórkostleg sjón, með gróðursælum, hallandi toppi sem myndar skarpa andstæðu við brattar, fölgráar bjargir sem steypast í sjóinn, eins og sést á myndinni. Eyjan er ekki aðeins jarðfræðilegt undur heldur staður sem er djúpt innbyggður í sögulegan og menningarlegan vef Íslands. Sögulega séð hefur Skrúður gegnt mikilvægu hlutverki fyrir nærsamfélögin. Merkasti eiginleiki hennar er Skrúðshellir, víðáttumikill sjávarhellir sem er þekktur sem stærsti hellir Austurlands, með háum loftum og víðum veggjum. Fyrr á öldum veitti hellirinn skjól fyrir „vermenn“ sem stunduðu róðra frá eyjunni og leituðu athvarfs frá hörðu veðri á Norður-Atlantshafi. Bændur nýttu einnig óvænt frjósamar, grasi grónar hlíðar eyjarinnar sem beitiland fyrir búfé sitt. Fyrir utan hagnýta notkun sína er Skrúður hornsteinn í íslenskum þjóðsögum. Hún er frægt tengd sögunni um þrjá risabræður, en einn þeirra bjó í Skrúðshelli, á meðan bræður hans bjuggu á Skrúðskambi við Streitishvarf og á Papey. Sagt er að þessir risar hafi getað kallast á yfir miklar vegalengdir, en köll þeirra berist á milli eyjanna. Í dag er Skrúður talinn vera mjög viðkvæmur staður, mikilvægur fyrir mikið fuglalíf og ósnortinn gróður. Fjölgun ferðamanna á svæðinu er virkilega óæskileg til að varðveita óspillt náttúrulegt ástand hans. Þótt beinn aðgangur að eyjunni sé almennt ekki leyfður, er hægt að njóta tignarlegra útlína hennar og ríkrar sögu frá ýmsum útsýnisstöðum meðfram strandlengju Fáskrúðsfjarðar. Að fylgjast með Skrúði úr fjarlægð gefur djúpa innsýn í villta, ótamda fegurð Íslands og djúpa tengingu þess við fornar sögur og náttúruarfleifð. Það þjónar sem öflug áminning um hið viðkvæma jafnvægi milli manneskjulegrar virðingar og umhverfisverndar.