Skaftholtsréttir

Bakgrunnur

Saga og bakgrunnur

Skaftholtsréttir hefur mikilvægan sess í íslenskri landbúnaðarsögu, hefðbundið talin ein elsta réttarstaður landsins. Uppruni hennar er djúpt rótgróinn í samfélagslegum búskaparháttum íslenskrar sveitar, þar sem bændur söfnuðu lausagöngufé sínu af hálendinu á hverju hausti. Hleðslurnar sem enn standa eru vandlega byggðar úr staðbundnu hraungrjóti, sem er vitnisburður um varanlegt handverk og hugvitssemi fyrri kynslóða. Þessar grjótbyggingar hafa staðist tímans tönn og þjónað sem hagnýt og menningarleg kennileiti í aldaraðir. Staðurinn endurspeglar langa hefð Suðurlands fyrir samfélagslegri sauðfjársöfnun og flokkun, árlegur atburður sem kallast 'réttir.' Þetta ferli er mikilvægt til að bera kennsl á, flokka og skila sauðfé til réttra eigenda fyrir veturinn. Í dag heldur Skaftholtsréttir áfram að þjóna bændum Gnúpverjahrepps, og viðheldur hlutverki sínu sem lifandi sögustaður þar sem fornar hefðir eru viðhaldið, og tengir nútíma landbúnaðarháttum við ríka og sögufræga fortíð.

Skaftholtsréttir er kennileiti í íslenskri sveitamenningu, söguleg grjótgildra staðsett nálægt Skaftholti í fallegri Þjórsárverum. Hún er talin ein elsta réttarstaður landsins, og eru hleðslurnar þar meistaralega byggðar úr staðbundnu hraungrjóti, sem endurspeglar alda gamla hefðbundna hleðsluarkitektúr. Staðurinn sýnir skýrt þá langvarandi hefð að safna saman og flokka sauðfé, sem er árlegur og mikilvægur viðburður í íslenskri sveit. Eins og sést á meðfylgjandi mynd, safnast fjöldi sauðfés saman í réttinni, þar á meðal bæði venjulegt hvítt og sérstakt svart sauðfé, sem bændur leiða og forvitnir áhorfendur á öllum aldri fylgjast með. Gestum er boðið að virða þessar byggingar sem mikilvægan hluta af menningararfi. Þótt atburðurinn sjálfur sé líflegur, vinsamlegast sýnið fornum grjótveggjum virðingu og forðist að klifra á þeim til að varðveita heilindi þeirra fyrir komandi kynslóðir. Umhverfi Skeiða- og Gnúpverjahrepps bætir við ekta sveitaupplifunina.