Haugahólar

Background

History & Background

Saga Haugahólanna er skrifuð í landslaginu sjálfu, vitnisburður um þá öflugu jarðfræðilegu krafta sem stöðugt hafa mótað Ísland. Fyrir um það bil 16-18 milljónum ára tók Ísland að myndast vegna mikillar eldvirkni, staðsett einstaklega á Mið-Atlantshafshryggnum þar sem Evrasíuplatan og Norður-Ameríkufleka mætast. Sérstök myndun Haugahólanna er rakin til gríðarlegs berghlaups, jarðfræðilega nýlegs en samt forns. Það er talið eitt af stærstu á Íslandi, afleiðing af hamfarakenndu hruni vesturhliðar Haugafjalls. Þessi atburður leysti úr læðingi mikið magn af bergi og molum niður í dalinn fyrir neðan, og skapaði þessa sérstöku 'hlauphóla' sem einkenna svæðið í dag. Hinir fjölbreyttu berggerðir sem finnast hér – basalt, líparít og gjallberg – eru bein sönnun fyrir flóknum eldfjallafræðilegum uppruna svæðisins. Í gegnum árþúsundir hefur náttúran hægt og rólega tekið yfir hluta af hrjóstrugum berghlaupssvæðinu. Þunn jarðvegslög hafa myndast, sem leyfa seigum gróðri, mosa og lágvöxnu birkikjarri að festa rætur, sérstaklega í skjólgóðum dældum. Í dag standa Haugahólar ekki aðeins sem stórbrotið jarðfræðilegt minnismerki heldur einnig sem verðmætt náttúrusvæði, samþætt í staðbundin ferðamálverkefni eins og gönguverkefnið „Perlur Fljótsdalshéraðs“, sem gerir gestum kleift að kanna einstaka fegurð þess og skilja djúpa jarðfræðilega sögu Austurlands.

Haugahólar eru sannarlega merkilegur jarðfræðistaður á Austurlandi og eitt stærsta berghlaup landsins. Þau mynduðust þegar öll vesturhlíð Haugafjalls hrundi niður í dalinn milli Stuttadals og Vatnsdals, en þessi risavaxni atburður skapaði víðáttumikið landslag af hlauphólum sem ná yfir áhrifamikið 400-500 hektara svæði. Sjónræn áhrif eru sláandi, eins og sést á myndinni, með stórri, grænum mosaþakinni dæld sem líkist risastórum gíg, umkringd hrikalegu landslagi af dökkum, marglitum eldfjallabergi. Svæðið einkennist af blöndu af basalti, líparíti og gjallbergi, oft þakið þunnum jarðvegi og fremur litlum gróðri, nema í skjólgóðum dældum þar sem lágvaxið birkikjarr þrífst og bætir við vösum af gróskumiklum grænka í annars hrjóstrugri eldfjallafegurðinni. Forsíða myndarinnar sýnir greinilega ríkar áferðir þessara bergtegunda, skreyttar blettum af ljósum fléttum, í mótsögn við lifandi grænkan fyrir framan. Haugahólar eru einnig órjúfanlegur hluti af gönguverkefninu „Perlur Fljótsdalshéraðs“. Tiltölulega auðveld 7 km leið liggur frá vegi skammt frá bænum Haugum, um Haugahóla og áfram inn í Stuttadal. Ferðin endar við fagurt tjörn í mynni Stuttadals, þar sem göngumenn geta fundið upplýsingahólk og gestabók, sem býður upp á stund til íhugunar innan um mikilleikann. Þessi ganga veitir náið upplifun af einstakri jarðfræði og friðsælli náttúrufegurð Austurlands, með víðáttumiklu útsýni út á fjarlægt, glitrandi haf á björtum dögum.